Ikkap sukai– Qanga pisut siunissarlu, aamma Issittumi allanngorsimasumi ilimagisat
Ikkap-sukai. lisimatusarluni suliniut Issittumi allanngoriartornermik misissuisoq
Kujataani Ikkap kangerluata iluani qinnguani pinngortitaq tupinnartoqarpoq. Tassami nunarsuarmi kisiartaallutik Ikkami ikait mineralit qaqutigoortut immap naqqani sukanik ilusilersuipput. Kisianni Issittumi immap kissatsikkaluttuinnarnerisa kinguneratut sukat tupinnartut aamma asseqanngitsumik uumassusillit assigiinngisitaarnerat sukaniittoq navianartorsiortinneqarput. Nunani Avannarlerni Ministerit Siunnersuisoqatigiivisa Nunat Avannarliit Issittumut Tapiisarfiat nunanit tamalaaneersut ilisimatusartut ukiuni 3-ni sukat ”peqqissusaata” nakkutiginissaannut aamma ikait mineralit piujuartitsillutik nioqqutissiortartut iluanni ilippanaataannik ilisimatusarnissaannut aningaasaliiffigisimavaat.
Ikkap kangerluani immap naqqaniittut sukat tupinnartut ukiorpassuarni ilisimaneqarsimapput, aatsaalli 1963-imi ilisimatusartut paasisimavaat sukat mineraliusut ilisimanqanngitsut, taakkulu tamatuma kinguninngua kangerlummut atsiunneqarsimapput. Ikait taamaallaat pissutsini immikkut illuinnartuni ilusilersorneqarsimapput, aamma kiassutsip 6 °C (43 °F) qulaakkaangagu mineralinngortarlutik allaanerit. Kujataani kangerluup ukiuni untritilikkaani arlalinni avatangiisit tulluarluinnartut pilersissimavaat. Tassani ikait ukiuni 1000-ngajanni sukanngorsimapput, 20 meterisut portussusillit aamma inuuffigineqaqalutik. Namminersorlutik Oqartussani Naalakkersuisut, 20002-mi Ikkap kangerluata iluani qinngua eqqissisimatitassanngortippaat illersorneqartoq. [1]
Slap pissusaata allanngoriartornerisa Issittumi immat kissatsikkiartornerat siuarsarpassuk taava imartani avatangiisit allanngortinneqassapput tamatumalu sukat mineraaliisa katitersimanerat aammattaaq allanngortissavaat, tamannalu kinguneqasssaaq sukat isanerannik, siusinnerusukkullu pisuussuteqangaartumik uumassusillit ataqatigiiaarneq ikait-sukani atugarissaarsimasoq avatangiisinngussapput ‘pulaarteqarusunngitsut’.
Immami misissuineq aamma paasissutissiineq
Geolog Gabrielle Stockmannip Kujataani ikait 1995-imili misissuiffigisimavai, assigiinngitsunillu suliaqarfinnik suliallit akornanni suliniut-IKKA-p Ikkap kangerluani immap naqqani sukat siullerpaamik taamani misissorsimavaat. Ilisimatuut Sverigemeersut, Danmarkimeersut, Tuluit Nunaanneersut, Tysklandimeersut Kalaallillu Nunaanneersut suliffeqarfinneersut ilisimatusarfinneersullu siulersorsimavai, taakku ataatsimoorlutik ukiuni qulikkaani Ikkani suukat Issittoq allanngoriartortoq qanoq qisuariarfigineraat, aamma qanoq ilillutik illersorneqarsinnaanerat paasiniarsimavaat.
Nunat Avannarliit Issittumut Tapiisarfiat Ikkap kangerluani immami misissuinermut (2022, 2025 aamma 2025-p ilaanut), kiisalu kingornatigut misissukkanut aamma paasissutissiinernut aningaasaliilluni tapiisimavoq. Inuuniutigalu aqqartartut sulisussarsiarineqarsimapput sukanit misissugassanik tigusisussatut aamma summiiffiup assilillugulu videoliaralugu uppernarsaasersuinissamut. Misissuinerit kingullit ingerlaneranni, Aage V. Jensen Fondenillu ilassutitut tapiineratigut napasunut nakkutilliissutit (dataloggere) ikkussornissaat periarfissaasimavoq, taakku ukiuni tulliusuni namminneq paasissutissanik katersissapput.
Kingorna misissuineq ingerlanneqarsimavoq immikkut sanaat teknologiskimik atortut atorlugit, taakku Göteborgip Universitianit aamma Islandip Universitianit suliarineqarsimasut atorlugit. Peqatigitillugu Aarhus Universitetiata onlinemik paasissutissanik katersiivik atulersissimavaa taassuma ukiuni 30-ni kingullerni ilisimatusarsimaneq aamma takusassanik uppernarsaasimaneq tamaat atassusissavaa. [2]
Aammattaaq suliniut ilisimatusarnikkut isumasioqatigiinnernik, saqqummersitsinernik, aamma nuannarineqartumik ilisimatusarnermik kinguneqarsimavoq, 2025-milu ilisimatusaqatigiit nakkutilliinermut programmi pilersaarusiorsimavaat Naalakkersuisunullu saqqummiussimallugu, tassani silap pissusaata allanngoriartornerisa aamma Ikkap kangerluani aatsitassarsiorsinnaanerup kinguneratut navianaatit ukkatarineqarsimapput.
Annertuumik sunniutit
Kalaallit Nunaanni suliffeqarfimmik sanaartugassanik suliaqartartumik piginnittoq Kunuk Albrechtsen misissuinerit nalaanni ingerlasussanik piareersaanernik aqutsinermillu ikiuussimavoq aamma najukkamut Arsummut angallassisuusarsimalluni. Paasissutissiineq aamma takusassatigut atortussat Arsuup atuarfianut avitseqatigineqarsimapput aamma siunissami piujuartitsisumik takornariaqartitsinerup ineriartortinneranut atorneqarsinnaallutik.
Ilisimatuut suliniutaat aammattaaq ikait silaannarmi karbondioxidimik ‘nusutsisinnaaneranik toqqorsisinnaaneranillu’ ilippanaataat qaammarsaavigisimavaat. Misileraalluni atortussat maanna Danmarkimi misilerarneqarput; iluatsilluassappatalu kalaallit suliffeqarfiutaat taakkuninnga suliaqartartussaallutik. Taanna periusissaq nutaaq sunniuteqarluartoq CO2-mik aniatitsinernik annikillisaaqataasinnaassaaq kiisalu sinneruttutut tunisassiamik niuerutaasinnaasumik pilersitsisinnaassalluni , tassa ultrarent calciumcarbonatimik.
Ikait-sukanik suliniut Nunani Avannarlerni aamma Issittumi ilisimasanik atuiffiuvoq, pinngortitallu tupinnartup illersornissaa suliniutip kisiartatut anguniagariinnanngilaa, aammali najukkamut aammali nunarsuarmut tamarmut ilisimasat nutaat piujuartitsisumik ineriartornermut atugassat passissutissiissutiginissaat siunertaqarluni.
Ukiut 30-t Issittumi suleqatigiinnermik ukkataqarfiusut
Nunat Avannarlerni Ministerit siunnersuisoqatigiivisa Issittumi suleqatigiinneq maanna ukiuni 30-ni ukkatarisimavaat. Nunat Avannarliit aamma imartaasa ilarpassui Issittumiipput. Taamaattumik Nunat Avannarliit sumiiffinnut asseqanngitsunut sakkortuunullu, kisianni aamma mianerisassanut tunngasunik apeqqutinut annertuumik tunniusimavoq.
Nunat Avannarliit Issittumut Tapiisarfiata 2025-2027-mi Issittumi inuiaqatigiit inooqataanikkut, aningaasaqarnikkut aamma avatangiisitigut patajaassuseqarnissaat tapiiffigisassallugu siunertaraa. Inuinnaat inuiaqatigiivi patajaatsut, aningaasaqarnikkut piujuartitsilluni ineriartortitsinermik aamma piujuartitsinerulerluni allannguineq siuarsaaffigalugit programmi najukkami suliniutit aamma suleqatigiinnerit, nunani avannarlerni-Issittumi nunani patajaannerulernissaanik siuarsaasimalluni. Nunat Avannarliit Issittumut Programmiatigut Nunat Avannarlerni Ministerit siunnersuisoqatigiivisa Issittumi nutaaliornermut suliniutit, tapersersussavai, Nunani Avannarlerni Ministerit Siunnersuisoqatigiivisa 20230-mut Takorluugaat naapertorlugu.
Allatat tulleriiaat Issittumi suliniutit assigiinngitsut sammivaat, Nunani Avannarlerni Ministerit Siunnersuisoqatigiivinit tapiiffigineqartarsimasut. Programmi ukiut ingerlanerini assigiinngitsunik taaguuteqartarsimavoq; piffissami 2022–2024-mi taaguuteqarsimavoq Nunat Avannarliit Issittumut Tapiisarfia, 2025–2027-mili taaguuteqarluni Nunat Avannarliit Issittumut Programmiat.
Nunat Avannarliit Issittumut Programmiat pillugu passissutisssat
Suliniut Issittumeersuunera Nunanilu Avannarlerneersuunera qulakkeerniarlugu, suleqatigiillluni suliniummi peqataasut minnerpaamik nunanit avannerlermiuneersuussaapput. Tassa imaappoq: Kalaallit Nunaannit, Islandimit, Norgemit, Sverigemit, Danmarkimit, Finlandimit, Savalimmiunit Ålandimilluunniit.
Taakku Nunat Avannarliit avataannit issittormiunik suleqatinik ataatsimik arlalinnilluunniit ilaneqarsinnaapput, pingaarnerpaatut suliniummik aqutsisoq nunanit avannarlermiuuppat.
Nunat Avannarliit Issittumut Programmiat pillugu uani atuarnerugit.
Paasissutissat allat: Arctic Hub & Sermitsiaq
Nutaarsiassat takunngitsoorpigit?
Eqqumiitsuliorneq kulturilu piujuartitsinissamut siuarsaaqataasinnaapput
Nunalerinermut, Imminut Pilersornermut, Nukissiutinut Avatangiisinullu Naalakkersuisoq Kalistat Lund (IA) Nuuk Nordisk Kulturfestivalimi oqalugiarpoq. Pinngortitaq inunniit anginerusoq eqqaasippaa. Uagullu inuusugut iliuuseqanngikkutta nunarsuarput piuneerukkiartorumaartoq Kalistat aamma oqarpoq. Kulturi iliuuseqarnissatsinnut periarfissiisinnaavoq. Nunat Avannarliit Ministeriisa Siunnersuisooqatigiiffiat maajip 26-iani 2023 Nuuk Nordisk Festivalimi ”Nunat Avannarlerni piujuartitsineq/mingutsitsinnginnerunissaq: Eqqumiitsuliorneq kulturilu siuarsaasut?” pillugu aaqqissuusivoq. Tassunga
Pisimasunik oqaluttuarneq (Storytelling)
Nunani Avannarlerni Pinngortitaq pillugu Oqaluttuat (Nordiske Naturfortællinger – Nordic Nature Narratives) Nunani Avannarlerni kinguaariit kulturillu akornanni inuit namminneq oqaluttuaannik pinngortitarlu pillugu isiginneriaasiannik sammisaqarpoq. Kalaallit Nunaanni, Norgep Avannaani Danmarkimilu 2021-miit 2022-mut ingerlanneqassaaq. Pinngortitap inuunitsinnut sunniutai aamma piujuartitsilluni ineriartuineq ilinniarfigineqarneranni suliniut aqqutigalugu Naalagaaffiit Peqatigiit nunarsuaq tamakkerlugu anguniagassatut
NAPAmi Kulturimut Tapiisarfik 200.000 kr. tungaanut aningaasanik qinnuteqarfissaq kingusinnerpaamik qinnuteqarfigineqarsinnaavoq oktobarip 15-ianni
NAPA, Nunani Avannarlerni Piorsarsimassutsikkut Attaveqaat, Kulturimut Tapiisarfia qinnuteqaatinik amerlasuunik nuannersunik pisarpoq. Kisianni kulturilerinermi siunissaq piujuartoq pillugu suliniutinik qinnuteqartut amerlavallaanngillat. NAPA suliniutinik piujuartitsinermut immikkut sammisaqartunik ujartuivoq. 100.000-niit 200.000 kr. tungaanut NAPAp Kulturimut Tapiisarfimmut qinnuteqarnissaq oktoberip 15-ianni killeqarpoq. NAPA, Kulturimut Tapiisarfia nunarsuarput siunissaa ukkataralugu eqqumiitsuliornikkut kulturilerinikkullu
Attaveqaqatigiinnermi suleqataasoq ingerlariaqqilersoq
Bula Larsen NAPA-p allaffianit ilisarisimaneqarluarpoq. Tassami ukiuni 2000-mit 2004-mut NAPA-meereersimavoq. NAPA-mut uterusulluni eqqarsaatigisarsimallugu 2019-imi inuttassarsiuutaq takugamiuk qinnutigaa atorfininnissaminillu neqeroorfigitilluni. Taanna nangaassuteqarani akueraa. Maannalu Bulap inuulluaqqunissaanut piffissanngungajalerpoq, tassami Danmarkimut ungasinngitsumi nuulermat. Bula Kulusumi Kitaamiunik angajoqqaaqarluni inunngorsimavoq, Ilisimatusarfimmillu Oqaasilerineq, Atuakkialerineq Tusagassiutilerinerlu Bacheloriuffigalugit. Bula sumiuunerluni aperineqaraangami akisarpoq kalaalliuni.